The Shows

Chapter 1

. DE SPECTACVLIS.

Qui status fidei, quae ratio ueritatis, quod praescriptum

disciplinae inter cetera saecularium errorum etiam spectaculorum

uoluptates adimat, dei serui, cognoscite, qui cum maxime

ad deum acceditis, recognoscite, qui iam accessisse uos

testificati et confessi estis, tne aut ignorando, aut dissimulando

quis peccet. tanta est enim uoluptatium uis, ut et ignorantiam

protelet in occasionem et conscientiam corrumpat in dissimulationem.

ad utrumque adhuc forsan alicui opiniones ethnicorum

blandiantur, qui in ista causa aduersus nos ita argumentari

consuerunt: nihil obstrepere religioni in animo et in conscientia

tanta solacia extrinsecus oculorum uel aurium nec uero deum

offendi oblectatione hominis, qua saluo erga deum metu et

honore suo in tempore et suo in loco frui scelus non sit. atquin

hoc cum maxime paramus demonstrare, quemadmodum

ista non competant uerae religioni et uero obsequio erga uerum

deum. sunt qui existimant Christianos, expeditum morti genus,

ad hanc obstinationem abdicatione uoluptatium erudiri, quo

facilius uitam contemnant amputatis quasi retinaculis eius nec

desiderent, quam iam superuacuam sibi fecerunt, ut hoc consilio

potius et humano prospectu, non diuino praescripto

definitum existimetur. pigebat scilicet etiam perseuerantes tantis in

uoluptatibus propter dominum mori. quamquam etsi, ita esset

tam apto consilio tantum obstinatio disciplinae debebat obsequium.

Chapter 2

Iam uero nemo est, qui non hoc quoque praetendat:

omnia a deo instituta et homini attributa, sicut praedicamus,

et utique bona, ut omnia boni auctoris; inter haec deputari

uniuersa ista, ex quibus spectacula instruuntur, equum uerbi

gratia et leonem et uires corporis et uocis suauitates; igitur

neque alienum uideri posse neque inimicum deo, quod de conditione

constet ipsius, neque cultoribus dei deputandum, quod

ei non sit inimicum, quia nec alienum. plane et ipsae extructiones

locorum, quod saxa, quod caementa, quod marmora,

quod columnae dei res sunt, qui ea ad instrumentum terrae

dedit; sed et ipsi actus sub caelo dei transiguntur. quam

sapiens argumentatrix sibi uidetur ignorantia humana, praesertim,

cum aliquid eiusmodi de gaudiis et de fructibus saeculi

metuit amittere. plures denique inuenias, quos, magis

periculum uoluptatis quam uitae auocet ab hac secta. nam

mortem etiam stultus ut debitam non extimescit, uoluptatem

etiam sapiens ut optatam non contemnit, cum alia non sit et

stulto et sapienti uitae gratia nisi uoluptas. nemo negat, quia

nemo ignorat, quod ultro natura suggerit, deum esse uniuersitatis

conditorem eamque uniuer sitatem tam bonam quam

homini mancipatam. sed quia non penitus deum norunt nisi

naturali iure, non etiam familiari, de longinquo, non de proximo,

necesse est ignorent, qualiter administrari aut iubeat aut

prohibeat quae instituit, simul quae uis sit aemula ex aduerso

adulterandis usibus diuinae conditionis, quia neque uoluntatem

neque aduersarium noueris eius quem minus noueris. non

ergo hoc solum respiciendum est, a quo, omnia sint instituta,

sed a quo conuersa. ita enim apparebit, cui usui sint instituta,

si appareat, cui non. multum interest inter corruptelam

et integritatem, quia multum est inter institutorem et interpolatorem.

ceterum omnes species malorum, quae etiam ethnici

ut indubitata et prohibent et defendunt, ex operibus dei constant.

uides homicidium ferro ueneno magicis deuinctionibus

perfici: tam ferrum dei res est quam herbae, quam † angeli.

numquid tamen in hominis necem auctor ista prouidit? atquin

omnem homicidii speciem uno et principali praecepto interimit:

non occides. proinde aurum aes argentum ebur lignum

et quaecumque fabricandis idolis materia captatur quis in saeculo

posuit nisi saeculi auctor deus? numquid tamen, ut] haec

aduersus ipsum adorentur? atquin summa offensa penes illum

idololatria. quid non dei est quod deum offendit? sed cum

offendit, dei esse desiit, et cum desiit, offendit. ipse homo,

omnium flagitiorum auctor, non tantum opus dei, uerum etiam

imago est; et tamen et corpore et spiritu desciit a suo institutore.

neque enimin oculos ad concupiscentiam sumpsimus et

linguam ad maliloquium et aures ad exceptaculum maliloquii

et gulam ad gulae crimen et uentrem ad gulae societatem et

genitalia ad excessus impudicitiae et manus ad uim et gressus

ad uagam uitam, aut spiritus ideo insitus corpori, ut insidiarum,

ut fraudium, ut iniquitatium cogitatorium fieret. non

opinor. nam si omnem malignitatem et si etiam malitiam exco

gitatam deus exactor innocentiae odit, indubitate quaecumque

condidit non in exitum operum constat condidisse quae damnatat,

licet eadem opera per ea quae condidit administrentur, quando

haec sit tota ratio damnationis, pertuersa administratio conditionis

a conditis. nos igitur, qui domino cognito etiam aemulum

eius inspeximus, qui institutore comperto et interpolatorem

una deprehendimus, nec mirari neque dubitare oportet: cum

ipsum hominem, opus et imaginem dei, totius uniuersitatis

possessorem, illa uis interpolatoris et aemulatoris angeli ab

initio de integritate deiecerit, uniuersam substantiam eius pariter

cum ipso integritati institutam pariterer cum ipso in peruersitatem

demutauit aduersus institutorem, ut, quam doluerat

homini concessam, non sibi, in ea ipsa et hominem reum deo

faceret et suam dominationem collocaret.

Chapter 3

hac conscientia instructi aduersus opinionem ethnicorum

conuertamur magis ad nostrorum detractatus. quorundam enim

fides aut simplicior aut scrupulosior ad hanc abdicationem

spectaculorum de scripturis auctoritatem exposcit et se in incertum

constituit, quod non significanter neque nominatim

denuntietur seruis dei abstinentia eiusmodi. plane nusquam

inuenimus, quemadmodum aperte positum est: non occides,

non idolum coles, non adulterium, non fraudem admitt

es, ita exerte definitum: non ibis in circum, non in

theatrum, agonem, munus non spectabis. sed inuenimus ad

hanc quoque speciem pertinere illam primam uocem Dauid:

felix uir, inquit, qui non abiit in concilium impiorum et

in uia peccatorum non stetit nec in calthe]dra pestium

sedit. nam etsi iustum illum uidetur prał\\dicaвse, quod in]

concilio et in consessu Iudaeorum de necando domino

consultantium non communicauit, late tamen semper scriptura diuina

diuiditur, ubicumque secundum praesentis rei sensum etiam

disciplina munitur, ut hic quoque non sit aliena uox a spectaculorum

interdictione. si enim pauculos tunc Iudaeos impiorum

concilium uocauit, quanto magis tantum conuentum ethnici

populi? minus impii ethnici, minus peccatores, minus hostes

Christi quam tunc Iudaei? quid quod et cetera congruunt.

nam apud spectacula et in cathedra sedetur et in Uia statur;

uias enim et cardines uocant balteorum per ambitum et discrimina

popularium per procliuum; cathedra quoque nominatur.

ipse in anfractu ad consessum situs. itaque e contrario \'in- f

felix qui in quodcumque concilium impiorum abierit et in quacumque

uia peccatorum steterit et in quacumque cathedra

pestium sederit\' generaliter dictum intellegamus. cum quid

aliud, etiam specialiter interpretari capit. nam et specialiter

quaedam pronuntiata generaliter sapiunt. cum deus Israhelitas

admonet disciplinae uel obiurgat, utique ad omnes habet; cum

Aegypto et Aethiopiae exitium comminatur, utique in omnem

gentem peccatricem praeiudicat. sic omnis gens peccatrix

Aegyptus et Aethiopia a specie ad genus, quemadmodum etiam

omne spectaculum concilium impiorum a genere ad speciemo

Chapter 4

Ne quis argutari nos putet, ad principalem auctoritatem

conuertar ipsius signaculi nostri. cum aquam ingressi Christianam

fidem in legis suae uerba profitemur, renuntiasse nos diabolo

et pompae et angelis eius ore nostro contestamur. quid

erit summum atque praecipuum, in quo diabolus et pompae et

angeli eius censeantur, quam idololatria ? ex qua, omnis immundus

et nequam spiritus ut ita dixerim, quia nec diutius,

de hoc. igitur si ex idololatria uniuersam spectaculorum para;

turam constare constiterit, indubitate praeiudicatum erit etiam

ad spectacula pertinere renuntiationis nostrae testimonium in

lauacro, quae diabolo et pompae et angelis eius sint mancipata,

scilicet per idololatrian. commemorabimus origines singulorum,

quibus in cunabulis in saeculo adoleuerint, exinde titulos

quorundam, quibus nominibus nuncupentur, exinde apparatus,

quibus superstitionibus instruantur, tum loca, quibus praesidibus

dicentur, tum artes, quibus auctoribus deputentur. si

quid ex his non ad idolum pertinuerit, id neque ad idololatrian

neque ad nostram eierationem pertinebit.

Chapter 5

De originibus quidem ut secretioribus et ignotis penes

plures nostrorum † artis nec aliunde inuestigandum fuit quam

de instrumentis ethnicalium litterarum. extaut auctores multi,

qui super ista re commentarios ediderunt. ab his ludorum

origo sic traditur: Lydos ex Asia transuenas in Etruria consedisse

Timaeus refert duce Tyrreno, qui fratri suo cesserat

regni contentione. igitur in Etruria inter ceteros ritus supers

titionum suarum spectacula quoque religionis nomine instituunt.

inde Romani arcessitos artifices mutuantur, tempus,

enuntiationem, ut ludii a Lydis uocarentur. sed etsi Varro

ludios a ludo id est a lusu interpretatur, sicut et Lupercos

ludios appellabant quod ludendo discurrant tamen eum lusum

iuuenum et die,.bus festis et templis et religionibus reputat.

nihil iam de caussa uocabuli, cum! rei caussa idololatria sit.

nam et cum promiscue ludi Liberalia uocarentur, honorem

Liberi patris manifeste sonabant. Libero enim a rusticis primo

fiebant ob beneficium quod ei adscribunt demonstrati gratia

uini. exinde ludi Consualia dicti, qui initio Neptunum honorabant.

eundem enim et Consum uocant. | dehinc Ecurria ab equis

Marti Romulus dixit; quamquam et Consualia Romulo defendunt,

quod ea Conso dicauerit deo, ut uolunt, consilii, eius scilicet,

quo tunc Sabinarum uirginum rapinam militibus suis in matrimonia

excogitauit. probum plane consilium et nunc quoque

inter ipsos Romanos iustum et licitum, ne dixerim penes deum.

facit enim et hoc ad originis maculam, ne bonum existimes

quod initium a malo accepit, ab impudentia a uiolentia ab

odio, a fratricida institutore, a filio Martis. et nunc ara Conso

illi in circo demersa est ad primas metas sub terra cum inscriptione

eiusmodi: CONSUS CONSILIO MARS DUELLO LARES

† COILLO POtentes. sacrificant apud eam nonis Iuliis sacerdotes

publici, XII. Kalend. Septembres flamen Quirinalis et uirgines.

dehinc idem ROmulus Ioui Feretrio ludos instituit in Tarpeio,

quos Tarpeios dictos et Capitolinos Piso tradit; post hunc

Numa Pompilius Marti et Robigini fecit (nam et robiginis

deam finxerunt); dehinc Tullus Hostilius, dehinc Ancus Martius

et ceteri. qui quos quem per ordinem et quibus idolis

ludos instituerint, positumum est apud Suetonium Tranquillum

uel a quibus Tranquillus accepit. sed haec satis erunt ad

originis de idololatria reatum.

Chapter 6

Accedit ad testimonium antiquitatis subsecuta posteritas

formam originis de titulis huius quoque temporis praeferens,

per quos signatum est, cui idolo et cui superstitioni utriusque

generis ludi notarentur. Megalenses enim et Apollinares, item

Cereales et Neptunales et Latiares et Florales in commune

celebrantur; reliqui ludorum de natalibus et sollemnibus regum

et publicis prosperitatibus et municipalibus festis superstitionis

causas habent. inter quos etiam priuatorum memoriis legatariae

editiones parentant, id quoque secundum institutionis

antiquitatem. nam et a primordio bifariam ludi censebantur,

sacri et funebres id est deis nationum et mortuis. sed de

idololatria nihil differt apud nos, sub quo nomine et titulo,

dum ad eosdem spiritus perueniat, quibus renuntiamus. licebit

mortuis, licebit deis suis faciant, perinde mortuis suis ut diis

faciunt; una condicio partis utriusque est, una idololatria, una

renuntiatio nostra aduersus idololatrian.

Chapter 7

Communis igitur origo ludorum utriusque generis, communes

et tituli, ut de Communibus causis. perinde apparatus

communes habeant necesse est de reatu generali idololatriae

conditricis suae. sed circensium paulo pompatior suggestus,

quibus proprie hoc nomen: pompa praecedens, quorum sit in

semetipsa probans de simulacrorum serie, de imaginum agmine,

de curribus, de tensis, de armamaxis, de sedibus, de coronis,

de exuuiis. quanta praeterea sacra quanta sacrificia praecedant,

intercedant, succedant, quot collegia, quot sacerdotia, quot

officia moueantur, sciunt homines illius urbis, in qua

daemoniorum conuentus consedit. ea si minore cura per prouincias

pro minoribus uiribus administrantur, tamen omnes ubique

circenses illuc deputandi, unde et petuntur, inde inquirantur,

unde sumuntur. nam et riuulus tenuis ex suo fonte et surculus

modicus ex sua, fronde qualitatem originis continet.

uiderit ambitio siue frugalitas eius ** sit. deum offendit qualiscumque

pompa circi: etsi pauca simulacra circumferat, in

uno idololatria est; etsi un am tensam trahat, Iouis tamen

plaustrum est; quaeuis idololatria sordide instructa uel modice

locuples et splendida est censu criminis sui.

Chapter 8

Ut et de locis secundum propositum exequar, circus Soli

principaliter consecratur. cuius aedes in medio spatio et effigies

de fastigio aedis emicat, quod non putauerunt sub tecto consecrandum

quem in aperto habent. qui spectaculum primum a

Circa [habent] Soli patri suo, ut uolunt, editum affirmant, ab

ea et circi appellationem argumentantur. plane uenefica eis

utique negotium gessit hoc nomine, quorum sacerdos erat,

daemoniis et angelis scilicet. quot igitur in habitu loci illius

idololattias recognoscis ? singula ornamenta circi singula templa

sunt. oua honori Castorum adscribunt qui illos otio editos credendo

de cygno Ioue non erubescunt. delphines Neptuno uomunt,

columnae Sessias a sementationibus, Messias a messibus,

Tutulinas a tutela fructuum sustinent; ante eas [tres arae, trinis

deis parent, Magnis Potentibus Valentibus. eosdem Samothracas

existimant. obelisci enormitas, ut Hermateles affirmat,,

Soli prostituta. scriptura eius unde eius et census: de Aegypto

superstitio est. frigebat daemonum concilium sine sua Matre

Magna; ea itaque illic praesidet euripo. Consus, ut diximus

apud metas, sub terra delitescit Murcias. eas quoque idolum

fecit: Murciam enim deam amoris uolunt, cui in illa parte

aedem uouerunt. animaduerte, Christiane, quot nomina inmunda

possederint circum. aliena est tibi religio, quam tot

diaboli spiritus occupauerunt. de locis quidem locus est retractandi

ad praeueniendam quorundam interrogationem. quid

enim, inquis, si alio in tempore circum adiero, periclitabor de

inquinamento ? nulla est praescriptio de locis. nam non sola

ista conciliabula spectaculorum, sed etiam templa ipsa sine

periculo disciplinae adire seruus dei potest urguente causa simpli

ci dumtaxat, quae non pertineat ad proprium eius loci negotium

uel officium. ceterum et plateae et forum et balneae

et stabula et ipsae domus nostrae sine idolis omnino non sunt:

-totum saeculum satanas et angeli eius repleuerunt. non tamen

quod in saeculo sumus, a deo excidimus, sed si quid de saeculi

criminibus attigerimus. proinde si Capitolium, si Serapeum

sacrificator uel adorator intrauero, a deo excidam, quemadmodum- modum

circum uel theatrum spectator. loca nos non contaminant

per se, sed quae in locis fiunt, a quibus et ipsa

loca contaminari altercati sumus: de contaminatis contaminamur.

propterea autem commemoramus, quibus eiusmodi loca

dicentur, ut eorum demonstremus esse quae in iis locis fiunt,

quibus ipsa loca dicantur.,

Chapter 9

Nunc de artificio quo circenses exhibentur. res equestris

retro simplex: de dorso agebatur, et utique communis usus;

reus non erat. sed cum ad ludos coactus est, transiit a dei

munere ad daemoniorum officia. itaque Castori et Polluci

deputatur, haec species, quibus equos a Mercurio distributos

Stesichorus docet. sed et Neptunus equestris est, quem Graeci

ἵππιον appellant. seiugas uero Ioui, quadrigas Soli, bigas Lunae

sanxerunt. sed et

Primus Erichthonius currus et quattuor ausus

Iungere equos rapidusque rotis insistere uictor.

Erichthonius, Mineruae et Vulcani filius, et quidem de caduca

in terram libidine, portentum est daemonicum, immo diabolus

ipse, non coluber. si uero Trochilus Argiuus auctor est currus,

primae Iunoni id opus suum dedicauit. si Romae Romulus

quadrigam primus ostendit, puto et ipse inter idola conscriptus

est, si idem est Quirinus. talibus auctoribus quadrigae productae

merito et aurigas coloribus idololatriae uestierunt. namque

initio duo soli fuerunt, albus et russeus. albus hiemi ob

niues candidas, russeus aestati ob solis ruborem uoti erantsed

postea tam uoluptate quam superstitione prouecta russeum

alii Marti, alii album Zephyris consecrauerunt, prasinum uero

Terrae matri uel uerno, uenetum Caelo et Mari uel autumno.

cum autem omnis species idololatriae damnata sit a deo, utique

etiam illa damnatur, quae elementis mundialibus profanatur.

Chapter 10

Tanseamus ad scaenicas res, quarum et originem com-.

munem et] titulos pares secundum ipsam ab initio ludorum

appellationem et administrationem coniunctam cum re equestri

iam ostendimus. apparatus ? ł\\ratus etiam ex ea parte consortes, qua

ad scaenam a templis et aris et illa infelicitate turis et sanguinis

inter tibias et tubas itur duobus inquinatissimis arbitris

funerum et sacrorum, dissignatore et haruspice. ita cum de

originibus ludorum ad circenses transiimus, inde nunc ad scaenicos

ludos dirigemus. a loci uitio theatrum proprie sacrarium

Veneris est. hoc denique modo id genus operis in saeculo

euasit. nam saepe censores nascentia cum maxime theatra

destruebant moribus consuentes, quorum scilicet periculum

ingens de lasciuia prouidebant, ut iam hic ethnicis in testimonium

cedat sententia ipsorum nobiscum faciens et nobis

in exaggerationem disciplinae etiam humana praerogatiua.

itaque Pompeius Magnus solo theatro suo minor cum illam

arcem omnium turpitudinum extruxisset, ueritus quandoque

memoriae suae censoriam animaduersionem Veneris aedem

superposuit et ad dedicationem edicto populum uocans non

theatrum, sed Veneris templum nuncupauit, cui subiecimus,

inquit, gradus spectaculorum. ita damnatum et damnandum

opus templi titulo praetexit et disciplinam superstitione delusit.

sed Veneri et Libero conuenit. duo ista daemonia conspirata

et coniurata inter se sunt ebrietatis et libidinis. itaque theatrum

Veneris LLiberi quoque domus est. nam et alios ludos

scaenicos Liberalia proprie uocabant, praeterquam Libero deuotos,

quae sunt Dionysia penes Graecos, etiam a Libero institutos.

et est plane in artibus quoque scaenicis Liberi et

Veneris patrocinium. quae priuata et propria sunt scaenae

de gestu et corporis flexu mollitiae Veneris et Liberi immolant,

illi per sexum, illi per luxum dissolutis. quae uero uoce

et mo.ţis et organis et litteris transiguntur, Apollines et Musas

et Mineruas et Mercurios mancipes habent. oderis Christiane,

quorum auctores non potes non odisse. iam nunc uolumus

suggerere de artibus et de his, quorum, auctores in nominibus

exsecramur. scimus nihil esse nomina mortuorum, sicut nec

ipsa simulacra eorum; sed non ignoramus, qui sub istis nominibus

institutis simulacris operentur et gaudeant et diuinitatem

mentiantur, nequam spiritus scilicet, daemones. uidemus igitur

etiam artes eorum honoribus dicatas esse, qui nomina incolunt

auctorum earum, nec ab idololatria uacare, quarum institutores

etiam propterea dei habentur. immo quod ad artes pertinet,

altius percepisse debemus, daemonas ab initio prospicientes

sibi inter cetera idololatriae etiam spectaculorum inquinamenta,

quibus hominem a domino auocarent et suo honori

obligarent, eiusmodi quoque artium ingenia inspirasse. neque

enim ab aliis procuratum fuisset quod ad illos peruenturum

esset nec per alios tunc homines edidissent quam per ipsos,

in quorum nominibus et imaginibus et historiis fallaciam consecrationis

sibi negotium acturi constituerunt. ut ordo per- \'

agatur, ineamus etiam agonum retractatum.

Chapter 11

Origo istis de ludorum propinquitate est. inde et ipsi

sacri uel funebres instituti aut deis nationum aut mortuis fiunt.

perinde tituli: Olympia Ioui, quae sunt Romae Capitolina, item

Herculi Nemea, Neptuno Isthmia, ceteri mortuorum uarii agones.

quid ergo mirum, si uel apparatus agonum idololatria

conspurcat de coronis profanis, de sacerdotalibus praesidibus, de collegia

riis ministris, de ipso postremo boum sanguine? ut de

loco suppleam [at de loco] communi, pro collegio artium Musicarum

et Minerualium et Apollinarium **, etiam Martialium

per duellum, per tubam in stadio circum aemulantur, quod

utique templum est et ipsum teius idoli cuius sollemnitates

agit. sed et gymnicas artes Castorum et Herculum et Mercuriorum

disciplinae prodiderunt.

Chapter 12

Superest illius insignissimi spectaculi ac receptissimi recognitio.

munus dictum est ab officio, quoniam officium etiam

muneris nomen est. officium autem mortuis hoc spectaculo

facere se, ueteres arbitrabantur, posteaquam illud humaniore

atrocitate temperauerunt. nam olim, quoniam animas defunctorum

humaniorno sanguine propitiari creditum erat, captiuos

uel mali status seruos mercati in exequiis immolabant. postea

placuit impietatem uoluptate adumbrare. itaque quos

parauerant, armis quibus tunc et qualiter poterant eruditos, tantum

ut occidi discerent, mox edicto die inferiarum apud tumulos erogabant.

ita mortem homicidiis consolabantur. haec tmunep:i origo.

sed paulatim prouecti ad tantam gratiam, ad quantam et crudelitatem,

quia feriarum uoluptati satis non fiebat nisi et feris

humana corpora dissiparentur. quod ergo mortuis litabatur, utique

parentationi deputabatur; tquae species, proinde idololatria

est, quoniam et idololatria parentationis est species: tam haec

quam illa mortuis ministrat. in mortuorum autem idolis daemonia

consistunt. ut et titulos considerem, licet transierit hoc

genus editionis ab honoribus mortuorum ad honores uiuentium,

quaesturas dico et magistratus et flaminia et sacerdotia, cum

tamen nominis dignitas idololatriae crimine teneatur, necesse est

quicquid dignitatis nomine administratur communicet etiam maculas

eius, a qua habet causas. idem de apparatibus interpretabimur

in ipsorum honorum suggestu deputandis, quod purpurae,

quod fasces, quod uittae, quod coronae, quod denique contiones

et edicta et pultes pridianae sine pompa diaboli, sine inuitatione

daemonum non sunt. quid ego de horrendo loco perorem,

quem nec periuria sustinent? pluribus enim et asperioribus

nominibus amphitheatrum consecratur quam Capitolium:

omnium daemonum templum est. tot illic immundi spiritus

considunt, quot homines capit. ut et de artibus concludam,

Martem et Dianam utriusque ludi praesides nouimus.

Chapter 13

Satis, opinor, impleuimus ordinem, quot et quibus modis

spectacula idololatrian committant, de originibus, de titulis, de

apparatibus, de locis, de artificiis, quo certi simus nulla ex

parte competere nobis ea, qui bis idolis renuntiamus. non quod

idolum sit aliquid, ut apostolus ait, sed quoniam quae faciunt

daemoniis faciunt consistentibus scilicet tin consecrationibus

idolorum, sine mortuorum siue, ut putant, deorum. propterea

igitur, quoniam utraque species idolorum condicionis unius

est, dum mortui et dei unum sunt, utraque idololatria abstinemus.

nec minus templa quam monumenta despuimus, neutram

aram nouimus, neutram effigiem adoramus, non sacrificamus,

non parentamus. sed neque de sacrificio et parentato

edimus, quia non possumus cenam dei edere et cenam daemoniorum.

si ergo gulam et uentrem ab inquinamentis

liberamus, quanto magis augustiora nostra, et aures et oculos, ab

idolothytis et necrothytis uoluptatibus abstinemus, quae non

intestinis transiguntur, sed in ipso spiritu et anima digeruntur,

quorum munditia magis ad deum pertinet quam intestinorum.

Chapter 14

Nunc interposito nomine idololatriae, quod solum subiectum

sufficere debet ad abdicationem spectaculorum, alia

iam ratione tractemus ex abundanti, propter eos maxime qui

sibi blandiumtur quod non nominatim abstinentia ista praescripta

sit. quasi parum etiam de spectaculis pronuntietur,

cum concupiscentiae saeculi damnantur. nam sicut pecuniae

uel dignitatis uel gulae uel libidinis uel gloriae, ita et uolupta

tis concupiscentia est; species autem uoluptatis etiam spectacula

. opinor, generaliter nominatae concupiscentiae continent

in se et uoluptates, aeque generaliter intellectae uoluptates

specialiter et in spectacula disseruntur.

Chapter 15

Ceterum rettulimus supra de locorum condicione, quod

non per semetipsa nos inquinent, sed per ea quae illic geruntur,

per quae, simul inquinamentum combiberunt, tunc etiam in

alteros respuunt. uiderit ergo, ut diximus, principalis titulus,

idololatria; reliquas ipsarum rerum qualitates contra ut dei

omnes feramus. deus praecepit spiritum sanctum, utpote pro

naturae suae bono tenerum et delicatum, tranquillitate et leni-

tate et quiete et pace tractare, non furore, non bile, non ira,

non, dolore inquietare. huic quomodo cum spectaculis poterit

conuenire? omne enim spectaculum sine concussione spiritus

non est. ubi enim Uoluptas, ibi et studium, per quod scilicet

uoluptas sapit; ubi studium, ibi et aemulatio, per quam studium

sapit. porro et ubi aemulatio, ibi et furor et bilis et

ira et dolor et cetera ex his, quae cum his non conpetunt

disciplinae. nam et si qui modeste et probe spectaculis fruitur

pro dignitatis uel aetatis uel etiam naturae suae condicione,

non tamen immobilis animi est et sine tacita spiritus passione.

nemo ad uoluptatem uenit sine affectu, nemo affectum sine

casibus suis patitur. ipsi casus incitamenta sunt affectus.

ceterum si cessat affectus, nulla est uoluptas, et est reus iam

ille uanitatis eo conueniens, ubi nihil consequitur. sed puto,

[autem] etiam uanitas extranea est nobis. quid quod et ipse

se iudicat inter eos positus, quorum se simul nolens utique

detestatorem confitetur? nobis satis non est, si ipsi nihil tale

facimus, nisi et talia factitantibus non conferamur. si furem,

inquit, uidebas, concurrebas cum eo. utinam ne in saeculo

quidem simul cum illis moraremur. sed tamen in saecularibus

separamur, quia saeculum dei est, saecularia autem

diaboli.

Chapter 16

Cum ergo furor interdicitur nobis, ab omni spectaculo

auferimur, etiam a circo, ubi proprie furor praesidet. aspice

populum ad id spectaculum iam cum furore uenientem, iam

tumultuosum, iam caecum, iam de sponsionibus concitatum.

tardus est illi pr[aetor, semper oculi in urna eius cum sortibus

uolutantur. dehinc ad signum anxii pendent, unius dementiae

una uox est. cognosce dementiam de uanitate: misit, dicunt

et nuntiant inuicem quod simul ab omnibus uisum est. teneo

testimonium caecitatis: non uident missum quid sit, mappam

putant; sed est diaboli ab alto praecipitati figura. ex eo itaque

itur in furias et animos et discordias et quicquid non licet

sacerdotibus pacis. inde maledicta, conuicia sine iustitia odii,

etiam suffragia sine merito amoris. quid enim suum consecuturi

sunt, qui illic agunt, qui sui non sunt? nisi forte hoc

solum, per quod sui non sunt: de aliena infelicitate contristantur,

de aliena felicitate laetantur. quicquid optant, quicquid

abominantur, extraneum ab iis est; ita et amor apud illos

otiosus et odium iniustum. an forsitan sine causa amare liceat

quam sine causa odisse? deus certe etiam cum causa prohibet

odisse, qui inimicos diligi iubet; deus etiam cum causa maledicere

non sinit, qui maledicentes benedici praecipit. sed circo

quid amarius, ubi ne principibus quidem aut ciuibus suis parcunt?

si quid horum, quibus circus furit, alicubi conpetit

sanctis, etiam in circo licebit, si uero nusquam, ideo nec. in circo.

Chapter 17

Similiter inpudicitiam omnem amoliri iubemur. hoc igitur

modo etiam a theatro separamur, quod est priuatum consistorium

inpudicitiae, ubi nihil probatur quam quod alibi non

probatur. ita summa gratia eius de spurcitia plurimum con-

cinnata est, quam Atellanus gesticulatur, quam mimus etiam

per muliebres res repraesentat, sensum sexus et pudoris exterminans,

ut facilius domi quam in scaena erubescant, quam

denique pantomimus a pueritia patitur ex corpore, ut artifex

esse possit. ipsa etiam prostibula, publicae libidinis hostiae,

in scaena proferuntur, plus miserae in praesentia feminarum,

quibus solis latebant, perque omnis aetatis, omnis dignitatis

ora transducuntur; locus, stipes, elogium, etiam quibus opus

non est, praedicatur, etiam (taceo de reliquis) [etiam] quae in

tenebris et in speluncis suis delitescere decebat, ne diem contaminarent.

erubescat senatus, erubescant ordines omnes; ipsae

illae pudoris sui interemptrices de gestibus suis ad lucem et

populum expauescentes semel anno erubescant. quodsi nobis

omnis impudicitia exsecranda est, cur liceat audire quod

loqui non licet, cum etiam scurrilitatem et omne uanum uer-.

bum iudicatum a deo sciamus? cur aeque liceat uidere - quae

facere flagitium est? cur quae ore prolata communicant hominem,

ea per aures et oculos admissa non uideantur hominem

communicare, cum spiritui appareant aures et oculi nec possit

mundus praestari cuius apparitores inquinantur? habes igitur

et theatri interdictionem de interdictione impudicitiae. si et

doctrinam saecularis litteraturae ut stultitiae apud deum deputatam

aspernamur, satis praescribitur nobis et de illis speciebus

spectaculorum, quae saeculari litteratura lusoriam uel agonisticam

scaenam dispungunt. quodsi sunt tragoediae et comoediae

scelerum et libidinum actrices cruentae et lasciuae, impiae et prodigae,

nullius rei aut atrocis aut uilis commemoratio melior

est: quod in facto reicitur, etiam in dicto non est recipiendum.

Chapter 18

Quodsi et stadium contendas in scripturis nominari, sane

obtinebis. sed quae in stadio geruntur, indigna conspectu tuo

non negabis, pugnos et calces et colaphos et omnem, petulantiam

manus et quamcumque humani oris, id est diuinae imaginis,

depugnationem. non probabis usquam uanos cursus et iaculatus

et saltus uaniores, nusquam tibi uires aut iniuriosae aut

uanae placebunt, sed nec cura facticii corporis, ut plasticam dei

supergressa, et propter Graeciae otium altiles, homines oderis.

et palaestrica diaboli negotium est: primos homines diabolus

elisit. ipse caestus colubrina uis est, tenax ad occupandum,

tortuosa ad obligandum, liquida ad elabendum. nullus tibi

coronarum usus est; quid de coronis uoluptates aucuparis?

Chapter 19

Exspectabimus nunc ut et amphitheatri repudium de

scripturis petamus? si saeuitiam, si impietatem, si feritatem

permissam nobis contendere possumus, eamus in amphitheatrum.

si tales sumus quales dicimur, delectemur sanguine

humano. bonum est cum puniuntur nocentes. quis hoc nisi

tamen nocens negabit? et tamen innocentes de supplicio alterius

laetari non oportet, cum magis competat innocenti dolere,

quod homo, par eius, tam nocens factus est, ut tam crudeliter

impendatur. quis autem mihi sponsor est, nocentes semper uel ad

bestias uel ad quodcumque supplicium decerni, ut non innocentiae

quoque inferatur aut ultione iniudicantis aut infirmitate

defensionis aut instantia quaestionis? quam melius ergo est

nescire cum mali puniuntur, ne sciam et cum boni pereunt,

si tamen bonum sapiunt. certe quidem gladiatores innocentes

in ludum ueneunt, ut publicae uoluptatis hostiae fiant. etiam

# qui damnantur in ludum, quale est ut de leuiore delicto in

homicidas emendatione proficiant? sed haec ethnicis respondi.

ceterum absit ut de istius spectaculi auersione diutius discat

Christianus. quamquam nemo haec omnia plenius exprimere

potest nisi qui adhuc spectat. malo non implere quam meminisse.

Chapter 20

Quam uana igitur, immo desperata argumentatio eorum,

qui sine dubio tergiuersatione amittendae uoluptatis optendunt

nullam eius abstinentiae mentionem specialiter uel localiter

in scripturis determinari, quae directo prohibeat eiusmodi conuentibus

inseri seruum dei. nouam proxime defensionem suauiludii

cuiusdam audiui. sol, inquit, immo ipse etiam deus de

caelo spectat nec contaminatur. sane, sol et in cloacam radios

suos defert nec inquinatur. utinam autem deus nulla flagitia

hominum spectaret, ut omnes iudicium euaderemus. sed spectat

et latrocinia, spectat et falsa et adulteria et fraudes et idololatrias

et spectacula ipsa. et idcirco ergo nos non spectabimus,

ne uideamur ab illo qui spectat omnia. comparas, homo,

reum et iudicem, reum, qui, quia uidetur, reus est, iudicem,

qui, quia uidet, iudex est. numquid ergo et extra limites

circi furori studemus et extra cardines theatri impudicitiae intendimus

et insolentiae extra stadium et immisericordiae extra

amphitheatrum, quoniam deus etiam extra cameras et gradus

et t apulias oculos habet? erramus: nusquam et numquam excusatur

quod deus damnat, nusquam et nunquam licet quod

semper et ubique non licet. haec est ueritatis integritas et,

quae ei debetur, disciplinae plenitudo et aequalitas timoris et

fides obsequii, non inmutare sententiam nec uariare iudicium.

non potest aliud esse, quod uere quidem est bonum seu malum.

Chapter 21

Omnia autem penes ueritatem dei fixa sunt. ethnici,

quos penes nulla est ueritatis plenitudo, quia nec doctor

ueritatis deus, malum et bonum pro arbitrio et libidine interpretantur:

alibi bonum quod alibi malum, et alibi malum quod

alibi bonum. sic ergo euenit, ut qui in publico uix necessitate

uesicae tunicam leuet, idem in circo aliter non t exuet,

nisi totum pudorem in faciem omnium intendit, ut et qui

filiae uirginis ab omni spurco uerbo aures tuetur, ipse eam in

theatrum ad illas uoces gesticulationesque deducat, et qui in

plateis litem manu agentem aut compescit aut detestatur, idem

in stadio grauioribus pugnis suffragium ferat, et qui ad cadauer

hominis communi lege defuncti exhorret, idem in amphitheatro

derosa et dissipata et in suo sanguine squalentia corpora pa-

tientissmis oculis desuper incumbat, immo qui propter homicidae-

cidae poenam probandam ad spectaculum ueniat, idem gladia

torem ad homicidium flagellis et uirgis compellat inuitum,

et qui insigniori cuique homicidae leonem poscit, idem gladiatori

atroci petat rudem et pilleum praemium conferat, illum

uero confectum etiam oris spectaculo repetat, libentius recognoscens

de proximo quem uoluit occidere de lonquinquo, tanto

durior, si non ualuit.

Chapter 22

Quid mirum? inaequata ista hominum miscentium et

commutantium statum boni et mali per inconstantiam sensus

et iudicii uarietatem. etenim ipsi auctores et administratores

spectaculorum quadrigarios scaenicos xysticos arenarios illos

amantissimos, quibus uiri animas, feminae autem illis etiam

corpora sua substernunt, propter quos se in ea committunt quae

reprehendunt, ex eadem arte, qua magnifaciunt, deponunt et

deminuunt, immo manifeste damnant ignominia et capitis minu

tione, arcentes curia rostris senatu equite ceterisque honoribus

omnibus simul et ornamentis quibusdam. quanta peruersitas!

amant quos multant, depretiant quos probant, artem

magnificant, artificem notant. quale iudicium est, ut ob ea

quis offuscetur, per quae promeretur ? immo quanta confessio

est malae rei! quarum actores, cum acceptissimi sint, sine nota

non sunt.

Chapter 23

Cum igitur humana recordatio etiam obstrepente gratia

uoluptatis damnandos eos censeat ademtis bonis dignitatum in

quendam scopulum famositatis, quanto magis diuina iustitia

in eiusmodi artifices animaduertit? an deo placebit auriga ille

tot animarum inquietator, tot furiarum minister, tot *** status,

ut sacerdos coronatus uel coloratus ut leno, quem curru rapiendum

diabolus aduersus Elian exornauit? placebit et ille, qui

uoltus suos nouacula mutat, infidelis erga faciem suam, quam

non contentus Saturno et Isidi et Libero proximam facere insuper

contumeliis alaparum sic obicit, tamquam de praecepto

domini ludat? docet scilicet et diabolus uerberandam maxillam

patienter offerre. sic et tragoedos cothurnis extulit, quia nemo

potest adicere cubitum unum ad staturam suam: mendacem

facere uult Christum. iam uero ipsum opus personarum

quaero an deo placeat, qui omnem similitudinem uetat fieri,

quanto magis imaginis suae? non amat falsum auctor ueritatis;

adulterium est apud illum omne quod fingitur. proinde

uocem sexus aetates mentientem, amores iras gemitus lacrimas

asseuerantem non probabit: omnem enim hypocrisin damnat.

ceterum cum in lege praescribit maledictum esse qui muliebribus

uestietur, quid de pantomimo iudicabit, qui etiam muliebribus

curuatur? sane et ille artifex pugnorum impunitus

ibit. tales enim cicatrices caestuum et callos pugnorum et

aurium fungos a deo cum plasmaretur accepit; ideo illi oculos

deus commodauit, ut uapulando deficiant. taceo de illo, qui

hominem leoni prae se opponit, ne parum. sit homicida quam

qui eundem postmodum iugulat.

Chapter 24

Quot adhuc modis probauimus, nihil ex his quae spectaculis

deputantur placitum deo esse! at congruens seruo dei

quod deo placitum non sit? si omnia propter diabolum institu

ta et ex diaboli rebus instructa monstrauimus (nihil enim

non diaboli est quicquid dei non est uel deo displicet), hoc

erit pompa diaboli, aduersus quem in signaculo fidei eieramus.

quod autem eieramus, neque facto neque dicto neque uisu neque

conspectu participare debemus. ceterum sic nos eieramus et

rescindimus signaculum rescindendo testationem eius. numquid

ergo superest, ut ab ipsis ethnicis responsum flagitemus? illi

nobis iam renuntient, an liceat Christianis spectaculo uti. atquin

hinc uel maxime intelligunt factum Christianum, de repudio

spectaculorum. itaque negat manifeste qu per quod agnoscitur

tollit. quid autem spei superest in eiusmodi homine? nemo

in castra hostium transit nisi proiectis armis suis, nisi destitutis

signis et sacramentis principis sui, nisi pactus simul perire.

Chapter 25

An ille recogitabit eo tempore de deo positus illic ubi

nihil est de deo? pacem, opinor, habebit in animo contendens

pro auriga, pudicitiam ediscet attonitus in mimos. immo in

omni spectaculo nullum magis scandalum occurret quam ille

ipse mulierum et uirorum accuratior cultus. ipsa consensio,

ipsa in fauoribus aut conspiratio aut dissensio inter se de commercio

scintillas libidinum conflabellant. nemo denique in

spectaculo ineundo prius cogitat nisi uideri et uidere. sed

tragoedo uociferante exclamationes ille alicuius prophetae retractabit

et inter effeminati tibicines modos psalmum secum

comminiscetur, et cum athletae agent, ille dicturus est repercutiendum

non esse. poterit ergo et de misericordia moneri

defixus in morsus ursorum et spongias retiariorum. auertat

deus a suis tantam uoluptatis exitiosae cupiditatem! quale est

enim de ecclesia dei in diaboli ecclesiam tendere, de caelo,

quod aiunt, in caenum? illas manus quas ad deum extuleris

postmodum laudando histrionem fatigare? ex ore, quo Amen

in Sanctum protuleris, gladiatori testimonium reddere, εἰς αἰῶνας

ἀπ\' αἰῶνος alii omnino dicere nisi deo et Christo?

Chapter 26

Cur ego non eiusmodi etiam daemoniis penetrabiles

fiant? nam et exemplum accidit domino teste eius mulieris,

quae theatrum adiit et illde cum daemonio rediit. itaque in

exorcismo cum oneraretur immundus spiritus, quod ausus esset

fidelem aggredi, constanter: et iustissime quidem, inquit, feci:

in meo eam inueni. constat et alii linteum in somnis ostensum

eius diei nocte, qua tragoedum audierat, cum exprobratione

nominato tragoedo nec ultra quintum diem eam mulierem in

saeculo fuisse. quo utique et alia documenta cesserunt de his

qui cum diabolo apud spectacula communicando a domino exciderunt.

nemo enim potest duobus dominis seruire.

quid luci, cum tenebris? quid uitae et morti?

Chapter 27

Odisse debemus istos conuentus et coetus ethnicorum,

uel quod illic nomen dei blasphematur, illic in nos quotidiani

leones expostulantur, inde persecutiones decernuntur, inde temptationes

emittuntur. quid facies in illo suffragiorum impiorum

aestuario reprehensus? non quasi aliquid illic pati possis ab

hominibus (nemo te cognoscit Christianum), sed recogita, quid

de te fiat in caelo. dubitas illo enim momento, quo diabolus

in ecclesiam furit, omnes angelos prospicere de caelo et singulos

denotare, quis blasphemiam dixerit, quis audierit, quis

linguam, quis aures diabolo aduersus deum ministrauerit? non

ergo fugies sedilia hostium Christi, illam cathedram pestilentiarum

ipsumque aerem qui desuper incubat scelestis uocibus

conspurcatum? sint dulcia licebit et grata et simplicia,

etiam honesta quaedam. nemo uenenum temperat felle et elleboro,

sed conditis pulmentis et bene saporatis, et plurimum

dulcibus id mali inicit. ita et diabolus letale quod conficit

rebus dei gratissimis et acceptissimis imbuit. omnia illic seu

fortia seu honesta seu sonora seu canora seu subtilia perinde

habe ac stillicidia mellis de lucunculo uenenato nec tanti

gulam facias uoluptatis quanti periculum per suauitatem.

Chapter 28

Saginentur eiusmodi dulcibus conuiuae sui: et loca et

tempora et inuitator ipsorum est. nostrae coenae, nostrae

nuptiae nondum sunt. non possumus cum illis discumbere,

quia nec illi nobiscum: uicibus disposita res est. nunc illi

laetantur, nos conflictamur. saeculum, inquit, gaudebit,

uos tristes eritis. lugeamus ergo, dum ethnici gaudent, ut,

quum lugere coeperint, gaudeamus, ne pariter nunc gaudentes

tunc quoque pariter lugeamus. delicatus es, Christiane, si et

in saeculo uoluptatem concupiscis, immo nimium stultus, si

hoc existimas uoluptatem. philosophi quidam hoc nomen quieti

et tranquillitati dederunt, in ea gaudent, in ea auocantur, in

ea etiam gloriantur. tu mihi metas et scaenam et puluerem

et harenam suspiras. dicas uelim: non possumus uiuere sine

uoluptate, qui mori cum uoluptate debemus. tnam quod, est

aliud uotum nostrum quam quod et apostoli, exire de saeculo

et recipi apud dominum? hic uoluptas, ubi et uotum.

Chapter 29

Iam nunc putas delectamentis L exige re spatium hoc?

cur tam ingratus es, ut tot et tales uoluptates a deo contributas

tibi satis non habeas neque recognoscas? quid enim

incundius quam dei patris et domini reconciliatio, quam ueritatis

reuelatio, quam errorum recognitio, quam tantorum retro

criminum uenia? quae maior uoluptas quam fastidium ipsius

uoluptatis, quam saeculi totius contemptus, quam uera libertas,

quam conscientia integra, quam uita sufficiens, quam mortis

timor nullus ? quod calcas deos nationum, quod daemonia expellis,

quod medicinas facis, quod reuelationes petis, quod deo

uiuis? haec uoluptates, haec spectacula Christianorum sancta

perpetua gratuita; in his tibi circenses ludos interpretare,

cursus saeculi intuere, tempora labentia, spatia peracta dinumera,

metas consummationis exspecta, societates ecclesiarum defende,

ad signum dei suscitare, ad tubain angeli erigere, ad martyrum

palmas gloriare. si scaenicae doctrinae delectant, satis

nobis litterarum est, satis uersuum est, satis sententiarum,

satis etiam canticorum, satis uocum, nec fabulae, sed ueritates,

nec strophae, sed simplicitates. uis et pugilatus et luctatus?

praesto sunt, non parua et multa. aspice impudicitiam deiectam

a castitate, perfidiam Caesam a fide, saeuitiam a misericordia

contusam, petulantiam a modestia adumbratam, et tales

sunt apud nos agones, in quibus ipsi coronamur. uis autem

et sanguinis aliquid? habes Christi.

Chapter 30

Quale autem spectaculum in proximo est aduentus domini

iam indubitati, iam superbi, iam triumphantis! quae illa

exultatio angelorum, quae gloria resurgentium sanctorum! quale

regnum exinde iustorum! qualis ciuitas noua Hierusalem! at

enim supersunt alia spectacula, ille ultimus et perpetuus iudicii

dies, ille nationibus insperatus, ille derisus, cum tanta saeculi

uetustas et tot eius natiuitates uno igni haurientur. quae

tunc spectaculi latitudo! quid admirer? quid rideam? ubi

gaudeam, ubi exultem, tot spectans reges, qui in caelum recepti

nuntiabantur, cum Ioue ipso et ipsis suis testibus in imis tenebris

congemescentes? item praesides persecutores dominici

nominis saeuioribus quam ipsi flammis saeuierunt insultantes

contra Christianos liquescentes? quos praeterea? sapientes

illos philosophos coram discipulis suis una conflagrantibus erubescentes,

quibus nihil ad deum pertinere suadebant, quibus

animas aut nullas aut non in pristina corpora redituras adfirmabant?

etiam poetas non ad Rhadamanthi nec ad Minonis,

sed ad inopinati Christi tribunal palpitantes? tunc magis >

tragoedi audiendi, magis scilicet uocales in sua propria calamitate;

tunc histriones cognoscendi, solutiores multo per ignem;tunc

spectandus auriga in flammea rota totus ruber; tunc xystici

contemplandi, non in gymnasiis, sed in igne *** iaculati,

nisi quod ne tunc quidem illos uelim uisos, ut qui malim ad

eos potius conspectum insatiabilem conferre, qui in dominum

desaeuierunt. hic est ille, dicam, fabri aut quaestuariae filius, .

sabbati destructor, Samarites et daemonium habens; hic est

quem a Iuda redemistis, hic est ille harundine et colaphis diuerberatus,

sputamentis dedecoratus, felle et aceto potatus;

hic est, quem clam discentes subripuerunt, ut surrexisse dicatur,

hortulanus detraxit, ne lactucae suae frequentia commeantium

adlaederentur. ut talia spectes, ut talibus exultes, quis

tibi praetor aut consul aut quaestor aut sacerdos de sua liberalitate

praestabit? et tamen haec iam quodammodo habemus

per fidem spiritu imaginante repraesentata. ceterum qualia

illa sunt, quae nec oculus uidit nec auris audiuit nec in cor

hominis ascenderunt? credo, circo et utraque cauea et omni

stadio gratiora.