On the Vanity of Idols

Section 1

Deos non esse, quos colit uulgus, hinc notum est. reges olim

fuerunt, qu ob regalem memoriam coli apud suos postmodum

etiam in morte coeperant. inde illis instituta templa, inde ad

defunctorum uultus per imaginem detinendos expressa simulacra

et immolabant hostias et dies festos dando honore celebrabant.

inde posteris facta sunt sacra, quae primis fuerant adsumpta

solacia. et uideamus, an sit et haec apud singulos ueritas.

Section 2

Melicertes et Leucothea praecipitantur in maria et fiunt postmodum

maris numina, Castores alternis moriuntur ut uiuant,

Aesculapius ut in deum surgat, fulminatur, Hercules ut

hominem exuat, Oetaeis ignibus concrematur. Apollo Admeto pecus

pauit, Laomedonti muros Neptunus instituit nec mercedem operis

infelix instructor accepit. antrum Iouis in Creta uisitur et sepulcrum

eius ostenditur, et ab eo Saturnum fugatum manifestum

est: inde Latium de latebra eius nomen accepit. hic literas inprimere,

hic signare nummos in Italia primus instituit : inde

aerarium Saturni uocitatur. et rusticitatis hic cultor fuit: inde

ferens falcem pingitur. hunc fugatum hospitio Ianus exceperat,

de cuius nomine Ianiculum dictum est et mensis Ianuarius institutus

est. ipse bifrons exprimitur, quod in medio constitutus

annum incipientem pariter et recedentem sectari uideatur. Mauri

uero manifeste reges colunt nec ullo uelamento hoc nomen obtexunt.

Section 3

Inde per gentes et prouincias singulas uaria deorum religio

mutatur, dum non unus ab omnibus Deus colitur, sed propria

cuique maiorum suorum cultura seruatur. hoc ita esse Alexander

magnus insigni uolumine ad matrem suam scripsit, metu suae

potestatis proditum sibi de diis hominibus a sacerdote secretum,

quod maiorum et regum memoria seruata sit. inde colendi et

sacrificandi ritus inoleuit. si autem aliquando dii nati sunt, cur

non hodieque nascuntur? nisi forte Iuppiter senuit aut partus

in Iunone defecit?

Section 4

Cur uero deos putas pro Romanis posse, quos uideas nihil pro

suis aduersus eorum arma ualuisse? Romanorum enim uernaculos

deos nouimus. est Romulus perierante Proculo deus factus, et

Picus et Tiberinus et Pilumnus et Consus, quem deum fraudis

uelut consiliorum deum coli Romulus uoluit, postquam in raptum

Sabinarum perfidia prouenit. deam quoque Cloacinam Tatius

inuenit et coluit , Pauorem Hostilius adque Pallorem. mox a

nescio quo Febris dedicata et Acca et Flora meretrices. hi dii Romani.

ceterum Mars Thracius et Iuppiter Creticus et Iuno uel

Argiua uel Samia uel Poena et Diana Taurica et deum mater

Idaea et Aegyptia portenta, non numina: quae utique si quid

potestatis habuissent, sua ac suorum regna seruassent. plane

sunt apud Romanos et uicti penates, quos Aeneas profugus aduexit:

est et Venus calua, multo hic turpius calua, quam apud

Homerum uulnerata.

Section 5

Regna autem non merito accidunt, sed sorte uariantur. ceterum

imperium ante tenuerunt Syri et Persae: et Graecos et

Aegyptios regnasse cognouimus. ita uicibus potestatum Romanis

quoque ut et ceteris imperandi tempus obuenit. ceterum si ad

originem redeas, erubescas. populus de sceleratis et nocentibus

congregatur et asylo constituto facit numerum inpunitas criminum:

nunc ut rex ipse principatum habeat ad crimina, fit Romulus

parricida, adque ut matrimonium faciat, rem concordiae

per discordias auspicatur. rapiunt, ferociunt, fallunt ad

copiam ciuitatis augendam: nuptiae sunt illis rupta hospitii foedera

et cum soceris bella crudelia. est et gradus . summus in Romanis

honoribus consulatus. sic consulatum coepisse uidemus

at regnum: filios interficit Brutus, ut crescat de suffragio sceleris

commendatio dignitatis. non ergo de religionibus sanctis nec

de auspiciis aut auguriis Romana regna creuerunt, sed acceptum

tempus certo fine custodiunt. ceterum et Regulus auspicia seruauit

et captus est, et Mancinus religionem tenuit et sub iugum

missus est: pullos edaces habuit Paulus et apud Cannas tamen

caesus est, Gaius Caesar, ne ante brumam in Africam nauigia

transmitteret, auguriis et auspiciis retinentibus spreuit: eo facilius

et nauigauit et uicit.

Section 6

Horam autem omnium ratio est illa, quae fallit et decipit et

praestigiis caecantibus ueritatem stultum et prodigum uulgus inducit.

spiritus sunt insinceri et uagi, qui posteaquam terrenis

uitiis inmersi sunt et a uigore caelesti terreno contagio recesserunt,

non desinunt perditi perdere et deprauati errorem prauitatis

infundere. hos et poetae daemonas norunt et Socrates

instrui se et regi ad arbitrium daemonii praedicabat, et magis

inde est ad perniciosa uel ludicra potentatus: quorum tamen praecipuus

Ostanes et formam ueri Dei negat conspici posse et angelos

ueros sedi eius dicit adsistere. in quo et Plato pari ratione

consentit et unum Deum seruans ceteros angelos uel daemonas

dicit. Hermes quoque Trismegistus unum Deum loquitur eumque

inconprehensibilem adque inaestimabilem confitetur.

Section 7

Hi ergo spiritus sub statuis adque imaginibus consecratis delitescunt,

hi adflatu suo uatum pectora inspirant, extorum fibras

animant, auium uolatus gubernant, sortes regunt, oracula efficiunt,

falsa ueris semper inuoluunt, nam et falluntur et fallunt,

uitam turbant, somnos inquietant, inrepentes etiam spiritus in

corporibus occulte mentes terrent, membra distorquent, ualitudinem

frangunt, morbos lacessunt, ut ad cultum sui cogant, ut

nidore altarium et rogis pecorum saginati remissis, quae constrinxerant,

curasse uideantur. haec est de illis medella, cultorum

cessat iniuria : nec aliud studium est quam a Deo homines

auocare et ad superstitionem sui ab intellectu uerae religionis auertere,

cum sint ipsi poenales, quaerere sibi ad poenam comites,

quos ad crimen suum fecerint errore participes. hi tamen adiurati

per Deum uerum nobis statim cedunt et fatentur et de obsessis

corporibus exire coguntur: uideas illos nostra uoce et oratione

maiestatis occultae flagris caedi, igne torreri, incremento poenae

progagantis extendi, eiulare, gemere, deprecari, unde ueniant

et quando discedant ipsis etiam, qui se colunt, audientibus confiteri,

ut uel exiliant statim uel euanescant gradatim, prout fides

patientis adiuuat aut gratia curantis adspirat. hinc uulgus in

odium nostri nominis cogunt, ut nos odisse incipiant homines

antequam nosse, ne cognitos aut imitari possint aut damnare non

possint.

Section 8

Vnus igitur omnium dominus Deus: neque enim illa sublimitas

potest habere consortem, cum sola omnem teneat potestatem.

ad diuinum imperium etiam de terris mutuemur exemplum.

quando umquam regni societas aut cum fide coepit aut sine cruore

desiit? sic Thebanorum germanitas rupta, permanens rogis

dissidentibus etiam in morte discordia. et Romanos geminos unum

non capit regnum, quos unum uteri cepit hospitium. Pompeius

et Caesar adfines fuerunt nec tamen necessitudinis foedus in

aemula potestate tenuerant. nec tu de homine mireris, cam in

hoc omnis natura consentiat. rex unus est apibus et dux unus in

gregibus et in armentis rector unus. multo magis mundi unus

est rector, qui uniuersa quaecumque sunt uerbo iubet, ratione

dispensat, uirtute consummat.

Section 9

Hic nec uideri potest, uisu clarior est, nec conprehendi, tactu

purior est, nec aestimari, sensu maior est. et ideo sic eum digne

aestimamus deum, dum inaestimabilem dicimus. quod uero templum

habere possit Deus, cuius templum totus est mundus? et

cum homo latius maneam, intra unam aediculam uim tantae

maiestatis includam? in nostra dedicandus est mente, in nostro

consecrandus est pectore. nec nomen Deo quaeras, Deus nomen

est. illic uocabulis opus est, ubi propriis appellationum insignibus

multitudo dirimenda est. Deo, qui solus est, Dei uocabulum

totum est. ergo unus est et ubique ipse diffusus est. nam et

uulgus in multis Deum naturaliter confitetur, cum mens et anima

sui auctoris et principis admonetur. dici frequenter audimus

ro Deus\' et Deus uidet\' et (Deo commendo\' et \'Deus mihi reddet'

[et quod Deus uult\'] et si Deus dederit: at quae est haec summa

delicti, nolle agnoscere quem ignorare non possis!

Section 10

Quod uero Christus sit et quomodo per ipsum nobis salus uenerit,

sic est ordo, sic ratio. Iudaeis [primum] erat apud Deum

gratia. sic olim iusti erant, sic maiores eorum religionibus oboediebant.

[inde illis et regni sublimitas floruit et generis magnitudo

prouenit. J sed illi indisciplinati postmodum facti et fiducia

patrum inflati, dum diuina praecepta contemnunt, datam sibi

gratiam perdiderunt. quam fuerit illis profana uita, quae contracta

sit uiolatae religionis offensa, ipsi quoque testantur, qui

etsi uoce tacent, exitu confitentur: dispersi et palabundi uagantur,

soli et caeli sui profugi per hospitia aliena iactantur.

Section 11

Nec non Deus ante praedixerat, fore ut uergente saeculo et

mundi fine iam proximo [ex omni gente et populo et loco] cultores

sibi adlegeret Deus multo fideliores, qui indulgentiam de diuinis

muneribus haurirent [quam acceptam Iudaei contemptis religionibus

perdidissent]. cuius igitur gratiae disciplinaeque arbiter et

magister sermo et filius Dei mittitur, qui per prophetas omnes

[retro] inluminator et deductor humani generis praedicatur. hic

est uirtus Dei, hic ratio, hic sapientia eius et gloria: hic in uirginem

delabitur, carnem Spiritus sanctus induitur, Deus cum

homine miscetur. hic Deus noster, hic Christus est, qui mediator

duorum hominem induit, quem perducat ad patrem. quod

homo est, esse Christus uoluit, ut et homo possit esse quod

Christus est.

Section 12

Sciebant et Iudaei Christum esse uenturum: nam hic illis semper

prophetis monentibus adnuntiabatur. sed significato duplici

eius aduentu, uno qui exercitio et exemplo hominis fungeretur,

altero qui Deum fateretur, non intellegendo primum aduentum,

quod in passione praecessit occultus, unum tantum credunt

qui erit in potestate manifestus. quod autem hoc Iudaeorum

populus intellegere non potuit, delictorum meritum fuit: sic

erant sapientiae et intellegentiae caecitate multati, ut qui uita

indigni essent, haberent uitam ante oculos nec uiderent.

Section 13

Itaque cum Christns lesus secundum a prophetis ante praedicta

uerbo et uocis imperio daemonia de hominibus excuteret,

paralyticos restringeret, leprosos purgaret, inluminaret caecos,

clodis gressum daret, mortuos rursus animaret, cogeret sibi

elementa famulari, seruire uentos, maria oboedire, inferos cedere,

Iudaei, qui illum crediderant hominem tantum de humilitate carnis

et corporis, existimabant magum de licentia potestatis. hinc

magistri eorum adque primores, hoc est quos et doctrina ille

et sapientia reuincebat, accensa ira et indignatione prouocati, ut

postremo detentum Pontio Pilato, qui tunc ex parte Romana

Syriam procurabat, traderent, crucem eius et mortem suffragiis

[uiolentis ac pertinacibus flagitarent.

Section 14

Hoc facturos et ipse praedixerat et prophetarum omnium testimonium

sic ante praecesserat, oportere illum pati, non ut sentiret

mortem sed ut uinceret, et cum passus esset, ad superos

denuo regredi, ut uim diuinae maiestatis ostenderet. fidem itaque

rerum cursus inpleuit. nam et crucifixus praeuento carnificis

officio spiritum sponte dimisit et die tertio rursus a mortuis

sponte surrexit. apparuit discipulis suis talis ut fuerat, agnoscendum

se uidentibus praebuit simul iunctis et substantiae corporalis

firmitate conspicuus ad dies quadraginta remoratus est, ut de

eo ad praecepta uitalia instrui possent et discerent, quae docerent.

tunc in caelum circumfusa nube sublatus est, ut hominem, quem

dilexit, quem induit, quem a morte protexit, ad patrem uictor

inponeret, iam uenturus e caelo ad poenam diaboli et ad censuram

generis humani ultoris uigore et iudicis potestate: per

orbem uero discipuli magistro et Deo monente diffusi praecepta

in salutem dare, ab errore tenebrarum ad uiam lucis adducere,

caecos et ignaros ad agnitionem ueritatis oculare.

Section 15

Ac ne esset probatio minus solida et de Christo delicata confessio,

per tormenta, per cruces, per multa poenarum genera

temptantur. dolor, qui ueritatis testis est, admonetur, ut

Christus Dei filius, qui hominibus ad uitam datus creditur, non

tantum praeconio uocis sed et passionis testimonio praedicaretur.

hunc igitur comitamur, hunc sequimur, hunc habemus itineris

ducem, lucis principem, salutis auctorem, caelum pariter et patrem

quaerentibus et credentibus pollicentem. quod est Christus,

erimus [christiani], si Christum fuerimus secuti.